KETTERSE VERKLARING VAN 1965, UITGEGEVEN DOOR HET TWEEDE VATICAANSE RAAD:
STELLING
DIGNITATIS HUMANAE (1965)
OVER RELIGIEUZE VRIJHEID
HET RECHT VAN HET INDIVIDU EN VAN GEMEENSCHAPPEN
OVER SOCIALE EN BURGERLIJKE VRIJHEID IN RELIGIEUZE ZAKEN
1. De mensen van onze tijd worden zich steeds meer bewust van de waardigheid van de mens, en het aantal mensen dat eist dat men in zijn handelen zijn eigen verantwoordelijke oordeel en vrijheid geniet en gebruikt, geleid door plichtsbesef en niet door dwang, neemt toe. Zij pleiten ook voor een wettelijke afbakening van de publieke macht, zodat de reikwijdte van de rechtvaardige vrijheid, zowel van het individu als van verenigingen, niet onnodig wordt beperkt. Deze eis tot vrijheid in de menselijke samenleving heeft vooral betrekking op de goederen van de menselijke geest, met name die welke verband houden met de vrije uitoefening van godsdienst in de samenleving. Dit Tweede Vaticaans Concilie, dat deze geestelijke aspiraties nauwgezet in acht neemt en ernaar streeft te verkondigen hoe in overeenstemming zij zijn met waarheid en rechtvaardigheid, bestudeert de heilige traditie en de leer van de Kerk en brengt nieuwe inzichten aan het licht, altijd in harmonie met de oude.
Ten eerste belijdt het heilige Concilie dat God aan de mensheid de weg heeft geopenbaard waarlangs mensen, door Hem te dienen, gered kunnen worden en geluk kunnen vinden in Christus. Wij geloven dat deze ene ware religie bestaat in de Katholieke en Apostolische Kerk, aan wie de Heer Jezus de opdracht heeft toevertrouwd om haar onder alle mensen te verspreiden, door tot de apostelen te zeggen: "Gaat dan heen en maakt discipelen van alle volken, hen dopend in de naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest, en hun lerend alles te bewaren wat Ik u geboden heb" (Mt 28:19-20). Van hun kant zijn alle mensen verplicht de waarheid te zoeken, vooral met betrekking tot God en Zijn Kerk, en, wanneer zij die hebben leren kennen, haar te omarmen en in praktijk te brengen.
Het Heilige Concilie erkent ook dat deze plichten het geweten van de mens beïnvloeden en binden, en dat de waarheid zich slechts opdringt door de kracht van de waarheid zelf, die de ziel zachtjes maar krachtig doordringt. Aangezien de godsdienstvrijheid die mensen nodig hebben om hun plicht tot aanbidding van God te vervullen, betrekking heeft op immuniteit voor dwang in de burgerlijke samenleving, blijft de traditionele katholieke leer over de morele plicht van individuen en samenlevingen jegens de ware religie en de ene Kerk van Christus intact. Bovendien beoogt het Heilige Concilie, door deze religieuze waarheid te behandelen, de leer van recente pausen over de onschendbare rechten van de mens en de rechtsorde van de samenleving verder te ontwikkelen.
HOOFDSTUK I
ALGEMEEN BEGRIP VAN RELIGIEUZE VRIJHEID
Doel en grondslag van godsdienstvrijheid
2. Dit Vaticaans Concilie verklaart dat de mens recht heeft op godsdienstvrijheid. Deze vrijheid bestaat erin dat alle mensen immuun moeten zijn voor dwang, ongeacht of deze van individuen, sociale groepen of een menselijke autoriteit komt, zodat niemand in religieuze zaken gedwongen mag worden om tegen zijn geweten in te handelen, noch belemmerd mag worden om in overeenstemming daarmee te handelen, privé of in het openbaar, alleen of in samenwerking met anderen, binnen de juiste grenzen. Het verklaart verder dat het recht op godsdienstvrijheid werkelijk gebaseerd is op de waardigheid van de mens zelf, zoals die wordt begrepen in het geopenbaarde woord van God en door de natuurlijke rede. Dit recht van de mens op godsdienstvrijheid moet worden erkend in de rechtsorde van de samenleving, zodat het een burgerrecht wordt.
Alle mensen, krachtens hun inherente waardigheid als persoon – dat wil zeggen, begiftigd met rede en vrije wil, en dus verrijkt met persoonlijke verantwoordelijkheid – worden door hun aard gedreven en moreel verplicht om de waarheid te zoeken, in het bijzonder die welke betrekking heeft op religie. Zij zijn ook verplicht de bekende waarheid te aanvaarden en hun hele leven in te richten naar de eisen ervan. Maar mensen kunnen deze verplichting niet op een wijze vervullen die past bij hun eigen aard, tenzij zij zowel psychische vrijheid als immuniteit van externe dwang genieten. Bijgevolg is het recht op godsdienstvrijheid niet gebaseerd op de subjectieve gesteldheid van de persoon, maar op zijn of haar aard. Daarom blijft het recht op deze immuniteit bestaan, zelfs voor degenen die de verplichting om de waarheid te zoeken en na te leven niet nakomen, en kan de uitoefening ervan, mits de rechtvaardige openbare orde gehandhaafd blijft, niet worden belemmerd.
Godsdienstvrijheid en de band tussen mens en God
3. Dit alles wordt nog duidelijker voor hen die van mening zijn dat de hoogste norm van het menselijk leven dezelfde goddelijke wet is – eeuwig, objectief en universeel – waarmee God de wereld en de wegen van de menselijke gemeenschap ordent, leidt en bestuurt volgens het plan van zijn wijsheid en liefde. God maakt de mensheid deelgenoot van deze wet, zodat wij door de genadige beschikking van de goddelijke Voorzienigheid de onveranderlijke waarheid steeds beter kunnen leren kennen. Daarom heeft iedereen de plicht, en bijgevolg ook het recht, om de waarheid in religieuze zaken te zoeken, zodat zij, met behulp van de juiste middelen, op verstandige wijze rechtvaardige en ware gewetensoordelen kunnen vormen.
De waarheid moet gezocht worden op een manier die recht doet aan de waardigheid van de mens en zijn sociale aard, dat wil zeggen door middel van vrij onderzoek, gebruikmakend van onderwijs, communicatie en dialoog, waardoor sommigen aan anderen de waarheid uitleggen die zij hebben gevonden of menen te hebben gevonden, om elkaar te helpen bij de zoektocht naar de waarheid; en zodra deze bekend is, moet zij onwrikbaar en persoonlijk worden aanvaard.
De mens ervaart en erkent de voorschriften van de goddelijke wet door zijn geweten; een geweten dat hij in al zijn activiteiten trouw dient te volgen om God te bereiken, die zijn doel is. Daarom kan hij niet gedwongen worden om tegen zijn geweten in te handelen. Evenmin kan hij ervan weerhouden worden om naar zijn geweten te handelen, vooral niet in religieuze zaken. Want de beoefening van religie bestaat van nature bovenal uit vrijwillige en vrije innerlijke handelingen waarmee de mens zich rechtstreeks tot God verhoudt: dergelijke handelingen kunnen niet door een louter menselijke autoriteit worden geboden of verboden. En de sociale aard van de mens vereist dat hij zijn innerlijke religieuze handelingen uiterlijk manifesteert, dat hij met anderen communiceert over religieuze zaken, dat hij zijn geloof op een gemeenschappelijke manier belijdt.
Het is daarom een belediging van de menselijke persoon en van de orde die God voor de mens heeft ingesteld, als, terwijl de rechtvaardige openbare orde wordt gehandhaafd, de mens de vrije uitoefening van zijn religie in de samenleving wordt ontzegd.
Bovendien overstijgen religieuze handelingen, waardoor mensen vanuit hun diepste overtuigingen zowel privé als publiekelijk een relatie met God aangaan, van nature de aardse en tijdelijke orde. Bijgevolg moet de burgerlijke overheid, wiens eigenlijke doel het is om het algemeen belang te beschermen, het religieuze leven van haar burgers erkennen en aanmoedigen; zij overschrijdt echter haar bevoegdheden als zij probeert religieuze handelingen te sturen of te belemmeren.
De vrijheid van religieuze gemeenschappen
4. De vrijheid of immuniteit tegen dwang in religieuze aangelegenheden, die individuen toekomt, moet ook worden erkend wanneer zij collectief handelen. Want de sociale aard van zowel de mensheid als de religie zelf vereist religieuze gemeenschappen.
Deze gemeenschappen hebben, mits de rechtmatige eisen van de openbare orde niet worden geschonden, recht op immuniteit om zichzelf te besturen volgens hun eigen regels, de Godheid te eren met openbare erediensten, hun leden bij te staan in de uitoefening van hun religieuze leven en hen te ondersteunen met leerstellingen, en instellingen te bevorderen waarin leden samenwerken om hun eigen leven in te richten volgens hun religieuze principes.
Religieuze gemeenschappen hebben ook het recht om niet door wettelijke middelen of administratieve maatregelen van de burgerlijke overheid te worden belemmerd in de verkiezing, opleiding, benoeming en overplaatsing van hun eigen geestelijken, in de communicatie met religieuze autoriteiten en gemeenschappen in andere delen van de wereld, en in de keuze van religieuze gebouwen en de verwerving en het gebruik van daarvoor bestemde eigendommen.
Religieuze gemeenschappen hebben ook het recht om niet belemmerd te worden in het onderwijzen en openlijk belijden van hun geloof, zowel mondeling als schriftelijk. Bij het verspreiden van religieus geloof en het invoeren van gebruiken moet men zich echter altijd onthouden van handelingen die kunnen duiden op dwang, oneerlijke of onrechtvaardige beïnvloeding, vooral in de omgang met ongeschoolde of behoeftige mensen. Dergelijk gedrag moet worden beschouwd als een misbruik van de eigen rechten en een inbreuk op de rechten van anderen.
Godsdienstvrijheid omvat ook het recht van religieuze gemeenschappen om vrijelijk de unieke waarde van hun leer voor de ordening van de samenleving en voor de vitalisering van alle menselijke activiteiten te uiten. Ten slotte is het recht van individuen, gedreven door hun eigen religieuze overtuiging, om zich vrijelijk te verenigen of educatieve, culturele, charitatieve en sociale verenigingen op te richten, gebaseerd op de sociale aard van de mens en de aard van religie zelf.
De godsdienstvrijheid van het gezin
5. Elk gezin, als samenleving met eigen inherente en fundamentele rechten, heeft het recht om zijn religieuze leven thuis vrij in te richten onder leiding van de ouders. Ouders hebben het recht om, overeenkomstig hun eigen religieuze overtuigingen, te bepalen welke vorm van religieus onderwijs hun kinderen ontvangen. Daarom moet de overheid het recht van ouders erkennen om in werkelijke vrijheid scholen of andere vormen van onderwijs te kiezen, zonder hen, direct of indirect, onrechtvaardige lasten op te leggen voor deze keuzevrijheid. Bovendien worden de rechten van ouders geschonden als kinderen gedwongen worden schoollessen te volgen die niet overeenkomen met de religieuze overtuigingen van de ouders, of als er één enkel onderwijssysteem wordt opgelegd dat religieus onderwijs volledig uitsluit.
De bevordering van godsdienstvrijheid
6. Aangezien het algemeen belang van de samenleving, dat wil zeggen de som van alle voorwaarden voor het maatschappelijk leven waardoor mensen hun eigen volmaaktheid vollediger en gemakkelijker kunnen bereiken, bovenal berust op de naleving van de rechten en plichten van de mens, betreft de bescherming van het recht op godsdienstvrijheid burgers, burgerlijke autoriteiten, de Kerk en andere religieuze gemeenschappen, overeenkomstig de specifieke aard van ieder van hen, rekening houdend met hun respectievelijke verplichtingen ten aanzien van het algemeen belang.
De bescherming en bevordering van onschendbare mensenrechten is een essentiële plicht van alle burgerlijke autoriteiten. De burgerlijke macht moet daarom daadwerkelijk de verantwoordelijkheid nemen voor het waarborgen van de godsdienstvrijheid van alle burgers door middel van rechtvaardige wetten en andere passende middelen, en gunstige omstandigheden creëren die het godsdienstige leven bevorderen, zodat burgers hun godsdienstrechten effectief kunnen uitoefenen en hun plichten kunnen vervullen, en de samenleving zelf zo kan genieten van de zegeningen van rechtvaardigheid en vrede die voortvloeien uit de trouw van de mensheid aan God en Zijn heilige wil.
Als, gelet op de bijzondere omstandigheden van de volkeren, een religieuze gemeenschap een speciale burgerlijke erkenning krijgt in de rechtsordening van de samenleving, is het noodzakelijk dat tegelijkertijd het recht op vrijheid van godsdienst voor alle burgers en religieuze gemeenschappen wordt erkend en gerespecteerd.
Tot slot moet de burgerlijke overheid ervoor zorgen dat de wettelijke gelijkheid van burgers, die ook tot het algemeen belang van de samenleving behoort, nooit, openlijk noch heimelijk, wordt geschaad om religieuze redenen, aangezien er geen discriminatie tussen hen plaatsvindt.
Hieruit volgt dat de overheid burgers niet door dwang, angst of andere middelen kan dwingen een religie te belijden of af te zweren, noch kan zij iemand beletten zich bij een religieuze gemeenschap aan te sluiten of deze te verlaten. Het is des te meer in strijd met de wil van God en met de heilige rechten van de mens en het gezin wanneer geweld in welke vorm dan ook wordt gebruikt om religie uit te roeien of te onderdrukken, of dit nu geldt voor de gehele mensheid, een bepaalde regio of een specifieke groep.
De grenzen van godsdienstvrijheid
7. Het recht op godsdienstvrijheid wordt uitgeoefend in de menselijke samenleving en is daarom onderworpen aan bepaalde regels die het reguleren.
Bij de uitoefening van alle vrijheden moet men het morele principe van persoonlijke en maatschappelijke verantwoordelijkheid in acht nemen: bij de uitoefening van hun rechten is ieder individu en elke sociale groep door de morele wet verplicht rekening te houden met de rechten van anderen, hun eigen plichten jegens anderen en het algemeen belang. Men moet rechtvaardig en menselijk handelen jegens iedereen.
Bovendien, aangezien het maatschappelijk middenveld het recht heeft zichzelf te beschermen tegen misbruik dat zich kan voordoen onder het mom van godsdienstvrijheid, is het in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de burgerlijke autoriteiten om deze bescherming te bieden. Dit mag echter niet willekeurig gebeuren, noch door een partij oneerlijk te bevoordelen, maar volgens wettelijke normen die in overeenstemming zijn met de objectieve morele orde. Deze normen zijn noodzakelijk voor de effectieve bescherming van deze rechten voor alle burgers en voor het vreedzame evenwicht van deze rechten, voor de juiste bevordering van een eerlijke openbare vrede, dat wil zeggen een ordelijk samenleven in ware rechtvaardigheid, en voor de juiste waarborging van de openbare moraal. Dit alles vormt een fundamenteel onderdeel van het algemeen belang en is vervat in het begrip openbare orde. Bovendien moet in de samenleving het beginsel van integrale vrijheid worden nageleefd, volgens welk vrijheid voor de mensheid zo breed mogelijk moet worden erkend en slechts mag worden beperkt wanneer en in de mate die noodzakelijk is. Onderwijs voor de uitoefening van vrijheid
8. De mensen van onze tijd staan onder druk en lopen het risico hun eigen keuzevrijheid te verliezen. Bovendien zijn er niet weinigen die geneigd zijn elke vorm van onderwerping onder het mom van vrijheid te verwerpen en gehoorzaamheid als iets minderwaardigs te beschouwen.
Daarom spoort dit Vaticaans Concilie iedereen aan, maar vooral hen die verantwoordelijk zijn voor de opvoeding van anderen, ernaar te streven mensen zo te vormen dat zij, met respect voor de morele orde, het legitieme gezag gehoorzamen en ware vrijheid liefhebben; mensen die de dingen beoordelen aan de hand van hun eigen maatstaven in het licht van de waarheid, die hun handelen met verantwoordelijkheidsgevoel inrichten en die ernaar streven alles wat waar en rechtvaardig is te ondersteunen, en die hun daden graag met anderen verbinden.
Daarom moet godsdienstvrijheid er ook toe bijdragen dat mensen zich verantwoordelijker gedragen bij het vervullen van hun eigen plichten in het maatschappelijk leven.
HOOFDSTUK II
RELIGIEUZE VRIJHEID IN HET LICHT VAN DE OPENBARING
De doctrine van godsdienstvrijheid
De wortels ervan liggen diep verankerd in de Openbaring.
9. Wanneer dit Vaticaans Concilie zich uitspreekt over het recht van de mens op godsdienstvrijheid, baseert het zijn verklaring op de waardigheid van de mens, wiens behoeften door de eeuwen heen steeds duidelijker zijn geworden voor de menselijke rede. Bovendien is deze vrijheidsleer geworteld in de goddelijke Openbaring en dient zij daarom des te religieuzer door christenen te worden nageleefd. Want hoewel de Openbaring niet uitdrukkelijk het recht op immuniteit voor externe dwang in religieuze zaken bevestigt, openbaart zij niettemin de waardigheid van de mens in al haar volheid, toont zij Christus' benadering van de menselijke vrijheid in het vervullen van de plicht om in het woord van God te geloven, en leert zij ons de geest die de discipelen van deze Meester in alles moeten erkennen en volgen. Dit alles verduidelijkt de algemene beginselen waarop de leer van deze Verklaring over godsdienstvrijheid is gebaseerd. Bovenal is godsdienstvrijheid in de samenleving volledig in overeenstemming met de vrijheid van de christelijke geloofsdaad.
De vrijheid van de geloofsbelijdenis
10. Een van de belangrijkste beginselen van de katholieke leer, vervat in het Woord van God en voortdurend onderwezen door de kerkvaders, is dat de mens, door te geloven, vrijwillig op God moet reageren en dat daarom niemand tegen zijn wil tot het geloof mag worden gedwongen. De geloofsdaad is immers van nature vrijwillig, aangezien de mens, verlost door Christus de Verlosser en door Jezus Christus tot geadopteerde zoon geroepen, zich niet aan God, die Zichzelf openbaart, kan hechten, tenzij hij, getrokken door de Vader, God de rationele en vrije gave van het geloof schenkt. Het is daarom volledig in overeenstemming met de aard van het geloof dat elke vorm van dwang door mensen in religieuze zaken moet worden uitgesloten. Bijgevolg draagt een regime van godsdienstvrijheid aanzienlijk bij aan het bevorderen van een situatie waarin mensen gemakkelijk tot het christelijk geloof kunnen worden uitgenodigd, het uit eigen vrije wil kunnen omarmen en het actief kunnen belijden in elk aspect van hun leven.
Het gedrag van Christus en de apostelen
11. God roept de mensen zeker op om Hem in geest en waarheid te dienen, en daarom zijn zij gebonden in geweten, maar niet gedwongen. Want God houdt rekening met de waardigheid van de mens die Hij zelf geschapen heeft, die door zijn eigen wil geleid moet worden en vrijheid moet genieten. Dit werd vooral duidelijk in Christus Jezus, in wie God Zichzelf volmaakt openbaarde en Zijn wegen bekendmaakte. Christus, onze Leraar en Heer, zachtmoedig en nederig van hart, trok en nodigde de discipelen geduldig uit. Het is waar dat Hij Zijn prediking ondersteunde en bevestigde met wonderen, om het geloof van Zijn toehoorders aan te wakkeren en te versterken, maar niet om hen te dwingen. Hij berispte zeker het ongeloof van hen die Hem hoorden, maar liet de straf aan God over voor de dag des oordeels. Toen Hij de apostelen de wereld in zond, zei Hij tegen hen: "Wie gelooft en gedoopt wordt, zal behouden worden, maar wie niet gelooft, zal veroordeeld worden" (Marcus 16:16). Maar Hij, wetende dat er onkruid tussen het graan was gezaaid, gebood dat beide moesten blijven groeien tot de oogst, die aan het einde der tijden zal plaatsvinden. Hij verwierp het idee een politieke Messias en een heerser door geweld te zijn en verkoos Zichzelf de Zoon van de Mens te noemen, die gekomen was “om te dienen en Zijn leven te geven als losgeld voor velen” (Marcus 10:45). Hij openbaarde Zichzelf als de volmaakte Dienaar van God, die “een geknakt riet niet breekt en een smeulende pit niet uitdooft” (Matteüs 12:20). Hij erkende het burgerlijk gezag en de bijbehorende rechten en gebood dat er belasting aan Caesar betaald moest worden, maar Hij waarschuwde duidelijk dat de hogere rechten van God gerespecteerd moesten worden: “Geef aan Caesar wat Caesar toekomt, en aan God wat God toekomt” (Matteüs 22:21). Ten slotte voltooide Hij Zijn openbaring door het verlossingswerk aan het kruis te volbrengen, om redding en ware vrijheid voor de mensheid te verwerven. Hij getuigde van de waarheid, maar wilde die niet met geweld opleggen aan hen die hem tegenspraken. Want zijn koninkrijk wordt niet met geweld verdedigd, maar wordt gevestigd door te getuigen van de waarheid en ernaar te luisteren, en groeit door de liefde waarmee Christus, verhoogd aan het kruis, mensen tot zich trekt.
De apostelen, onderwezen door het woord en het voorbeeld van Christus, volgden hetzelfde pad. Vanaf de vroegste dagen van de Kerk streefden Christus' discipelen ernaar mensen ertoe te brengen Christus als Heer te belijden, niet door dwang of listigheid die het Evangelie onwaardig is, maar vooral door de kracht van Gods woord. Ze verkondigden vastberaden aan iedereen het plan van God de Redder, "die wil dat alle mensen gered worden en tot kennis van de waarheid komen" (1 Tim. 2:4); maar tegelijkertijd respecteerden ze de zwakken, zelfs degenen die dwalen, en lieten zo zien hoe "ieder rekenschap zal moeten afleggen aan God" (Rom. 14:12), en ondertussen zijn geweten moet gehoorzamen. Net als Christus waren de apostelen altijd vastbesloten om te getuigen van de waarheid van God, en durfden ze met steeds grotere vrijmoedigheid voor het volk en de overheid "het woord van God met vertrouwen" te verkondigen (Handelingen 4:31). Want zij geloofden met onwankelbaar geloof dat het Evangelie zelf werkelijk de kracht van God was tot redding van ieder die gelooft. Daarom verachtten zij alle ‘wapens van het vlees’ en volgden zij het voorbeeld van Christus’ zachtmoedigheid en nederigheid. Zo predikten zij het woord van God, volledig vertrouwend op de goddelijke kracht ervan om de machten die vijanden van God zijn te vernietigen en mensen tot geloof in en gehoorzaamheid aan Christus te leiden. De apostelen erkenden, net als de Meester, legitiem burgerlijk gezag: ‘Er is geen gezag dan dat wat God heeft ingesteld,’ leert de apostel, die daarom gebiedt: ‘Iedereen moet zich onderwerpen aan de overheid…’ ‘Wie zich verzet tegen de overheid, verzet zich tegen de orde die God heeft ingesteld’ (Romeinen 13:1-2). Tegelijkertijd waren zij niet bang om de publieke macht te trotseren wanneer die inging tegen de heilige wil van God: ‘Wij moeten God meer gehoorzamen dan de mensen’ (Handelingen 5:29). Talloze martelaren en gelovigen hebben dit pad door de eeuwen heen en over de hele wereld gevolgd.
De Kerk treedt in de voetsporen van Christus en de apostelen.
12. De Kerk, trouw aan de waarheid van het Evangelie, volgt daarom het pad van Christus en de apostelen wanneer zij godsdienstvrijheid erkent en bevordert als zijnde in overeenstemming met de menselijke waardigheid en Gods openbaring. Door de eeuwen heen heeft zij de leer die zij van de Meester en de apostelen heeft ontvangen, bewaard en verkondigd. Hoewel er in het leven van het Volk van God, tijdens hun reis door de wisselvalligheden van de menselijke geschiedenis, soms gedragingen zijn geweest die minder in overeenstemming waren met de geest van het Evangelie, en er zelfs tegenin gingen, heeft de Kerk altijd vastgehouden aan de leer dat niemand gedwongen mag worden het geloof te omarmen.
Op deze manier heeft de evangelische gisting lange tijd ingewerkt in de geesten van de mensen en er krachtig aan bijgedragen dat zij door de eeuwen heen de waardigheid van hun persoon beter konden inzien en de overtuiging konden ontwikkelen dat deze waardigheid in religieuze zaken binnen een samenleving bewaard moet blijven die vrij is van elke menselijke dwang.
De vrijheid van de Kerk
13. Tot de zaken die het welzijn van de Kerk, ja zelfs het welzijn van de aardse samenleving zelf, betreffen en die te allen tijde en overal bewaard en tegen alle onrecht verdedigd moeten worden, behoort ongetwijfeld de grootste vrijheid van handelen die de Kerk nodig acht voor de zorg voor het heil van de mensheid. Want dit is een heilige vrijheid, waarmee de Eniggeboren Zoon van God de Kerk heeft verrijkt en die met zijn bloed is verworven. Zij is werkelijk zo inherent aan de Kerk dat zij die zich ertegen verzetten, tegen de wil van God handelen. De vrijheid van de Kerk is een fundamenteel beginsel in de relatie tussen de Kerk en de overheid en de gehele burgerlijke orde.
De Kerk eist voor zichzelf vrijheid op in de menselijke samenleving en tegenover elke publieke autoriteit, aangezien zij een geestelijke autoriteit is, ingesteld door Christus de Heer, aan wie krachtens goddelijk mandaat de plicht toekomt om de hele wereld in te gaan en het Evangelie aan elk schepsel te verkondigen. Evenzo eist de Kerk voor zichzelf vrijheid op voor zover zij een gemeenschap van mensen is die het recht hebben om in een burgerlijke samenleving te leven volgens de normen van het christelijk geloof.
Waar godsdienstvrijheid de norm is – niet slechts in woorden verkondigd, noch slechts wettelijk vastgelegd, maar ook oprecht in de praktijk gebracht – daar bereikt de Kerk uiteindelijk de stabiele situatie, zowel juridisch als feitelijk, voor de noodzakelijke onafhankelijkheid bij het vervullen van haar goddelijke missie, een onafhankelijkheid die de kerkelijke autoriteiten binnen de samenleving zo nadrukkelijk hebben bepleit. Tegelijkertijd genieten christelijke gelovigen, net als alle andere mensen, het burgerrecht om niet belemmerd te worden in hun leven volgens hun geweten. Er bestaat daarom harmonie tussen de vrijheid van de Kerk en de godsdienstvrijheid, die erkend moet worden als een recht voor alle mensen en gemeenschappen en wettelijk moet worden vastgelegd.
Verplichting van de Kerk
14. Om de goddelijke opdracht te vervullen: "onderricht alle volken" (Mt. 18, 19-20), moet de Katholieke Kerk zich ijverig inspannen "zodat het woord van God verspreid en verheerlijkt wordt" (2 Thess. 3, I).
Hij smeekt al zijn kinderen dringend om allereerst ‘smeekbeden, gebeden en dankzeggingen op te heffen voor alle mensen… Want dit is goed en aanvaardbaar voor God, onze Redder, die wil dat alle mensen gered worden en tot de kennis van de waarheid komen’ (1 Tim. 2:1-4).
De gelovigen moeten op hun beurt, bij de vorming van hun geweten, nauwgezet aandacht besteden aan de heilige en zekere leer van de Kerk. Want door de wil van Christus is de Katholieke Kerk de lerares van de waarheid, en haar missie bestaat erin de waarheid, die Christus is, authentiek te verkondigen en te onderwijzen, en tegelijkertijd met haar gezag de beginselen van de morele orde te verkondigen en te bevestigen die voortvloeien uit de menselijke natuur zelf. Bovendien moeten de gelovigen wijs zijn in hun omgang met ongelovigen en het licht van het leven verspreiden “in de Heilige Geest, in oprechte liefde, in woorden van waarheid” (2 Korintiërs 6:6-7), met alle vertrouwen en apostolische ijver, zelfs tot het vergieten van bloed.
De discipel heeft een zware verplichting jegens Christus de Leraar om de waarheid die hij van Hem heeft ontvangen, elke dag beter te leren kennen, deze getrouw te verkondigen en moedig te verdedigen, waarbij hij elk middel uitsluit dat indruist tegen de geest van het Evangelie. Tegelijkertijd spoort Christus' liefde hem echter aan om met liefde, voorzichtigheid en geduld om te gaan met hen die in dwaling of onwetendheid van het geloof leven. Daarom moet men zowel de plichten jegens Christus, het levengevende Woord dat gepredikt moet worden, als de rechten van de mens en de mate van genade die God, door Christus, aan de mensheid heeft geschonken, in acht nemen. De mensheid wordt immers uitgenodigd om het geloof vrijwillig te ontvangen en te belijden.
GEVOLGTREKKING
15. Het is dus duidelijk dat de mensen van onze tijd hun religie vrij willen kunnen belijden, zowel privé als in het openbaar; en sterker nog, dat godsdienstvrijheid in veel grondwetten als burgerrecht is vastgelegd en in internationale documenten plechtig wordt erkend.
Maar er zijn regimes waarin, hoewel de grondwet de vrijheid van godsdienst erkent, de overheid er zelf naar streeft burgers te belemmeren in hun geloofspraktijken en het leven voor religieuze gemeenschappen uiterst moeilijk en onveilig te maken.
Het Heilige Concilie begroet met vreugde de gunstige tekenen van deze tijd, maar veroordeelt met verdriet deze betreurenswaardige feiten. Het spoort katholieken aan en smeekt alle mensen om met de grootste zorg te overwegen hoe noodzakelijk godsdienstvrijheid is, vooral in de huidige omstandigheden van de mensheid.
Het is duidelijk dat alle volkeren steeds meer verenigd raken, dat mensen van diverse culturen en religies door nauwere banden met elkaar verbonden worden en dat het besef van individuele verantwoordelijkheid groeit. Daarom is het, om vreedzame betrekkingen en harmonie tussen mensen te vestigen en te consolideren, essentieel dat de godsdienstvrijheid wereldwijd wordt beschermd door effectieve wettelijke waarborgen en dat de fundamentele plichten en rechten van individuen om hun religieuze leven vrijelijk binnen de samenleving te ontplooien, worden gerespecteerd.
Moge God, de Vader van allen, de mensheid, door de zorgvuldige naleving van de godsdienstvrijheid in de samenleving, door de genade van Christus en de kracht van de Heilige Geest, de verheven en onveranderlijke "vrijheid van de heerlijkheid van de kinderen van God" (Rom. 8, 21) schenken.
Alles in deze Verklaring was de Vaders van het Allerheiligste Concilie welgevallig. En Wij, met de apostolische autoriteit verleend door Christus, samen met de eerbiedwaardige Vaders, in de Heilige Geest, keuren ze goed, bekrachtigen ze en stellen ze vast, en bevelen dat ze, na synodale bekrachtiging, worden afgekondigd tot glorie van God.
Rome, in de Sint-Pietersbasiliek, 7 december 1965.
Ik, PAUL, bisschop van de Katholieke Kerk
